Во последните години инфлацијата повторно стана централен макроекономски проблем за Република Северна Македонија. Набудувањата од домашниот пазар и глобалните потреси покажуваат дека ценовните притисоци доаѓаат од повеќе извори — нафтени и енергетски шокови, пореметувања во синџирите на снабдување, промени во побарувачката и домашни фискални политики. Оваа тема ја отвора дилемата кои производи и услуги најмногу поскапеа и какви се очекувањата за 2026 година.
Економистите причините за актуелната инфлација ги лоцираат во следните движења:
- Надворешни шокови: флуктуации на светските цени на енергијата и храната влијаат директно врз увозно зависната економија.
- Пореметувања во синџирите на снабдување: поскапи суровини и логистика го зголемија трошокот на производство.
- Монетарни и фискални фактори: експанзивна фискална политика или релаксирана монетарна позиција може да ја зголемат вкупната побарувачка.
- Девизната и инфлаторна очекувања: слабеење на валутата и очекувања за понатамошен раст на цените дополнително го забрзуваат процесот.
Кои производи и услуги најмногу поскапеа?
- Храна: основни прехранбени производи (житарки, растително масло, свежо овошје и зеленчук, месо и млеко) често бележат високи стапки на раст поради глобални цени, временски непогодности и зголемени трошоци за влезни средства (гориво, ѓубрива).
- Енергија и горива: цените на електричната енергија и нафтените деривати директно влијаат врз трошоците за домаќинствата и транспортот.
- Транспорт: зголемувањето на цената на горивата и логистичките трошоци се пренесува во повисоки тарифи за превоз и поштенски услуги.
- Станбени трошоци и комуналии: раст на цените на гас, струја и загревање; евентуален пораст на кириите поради зголемени трошоци за одржување и енергија.
- Услуги со висок удел труд: здравство, образование и хотелиерство/угостителство регистрираат раст поради зголемување на платите и оперативните трошоци.
Ефекти врз домаќинствата и стопанството
Инфлацијата влијааше пред се во намалената куповна моќ на населението, посебно со ниски и фиксни примања како и врз зголемување на трошоците за производство за фирмите, што може да ја намали маржата или да ги принуди да ги пренесат цените на потрошувачите. Сиромашните домаќинства трошат поголем процент од приходот на основни производи и услуги, па тие најмногу страдаат.
Што може да се очекува во 2026?
Умерената стапка на инфлација е најверојатен сценарио ако: глобалните цени на енергијата и храната останат стабилизирани, Народната банка продолжи со конзистентна монетарна политика за сузбивање на инфлаторните очекувања и ако нема нови големи надворешни шокови. Ако светските енергетски или геополитички ризици ескалираат, може да се врати периодичен подем на цените. Политички и фискални потези (пакети за поддршка, субвенции или зголемување на јавната потрошувачка) можат краткорочно да го зголемат инфлаторот притисокот.
За долгорочно намалување на инфлацијата потребни се структурни мерки: зголемување на енергетската ефикасност, диверзификација на снабдувањето со храна и енергија, подобрување на конкурентноста и поддршка за домашно производство.
Како препорачани мерки за ублажување на инфлацијата економската наука ги нуди следниве:
- Монетарни мерки: целена и транспарентна политика на Народната банка за задржување на инфлацијата и котирање на инфлаторните очекувања.
- Фискални и социјални мерки: таргетирани субвенции и поддршка за ранливите групи наместо генерализирани трансфери.
- Структурни реформи: поддршка за домашно земјоделство, складишни капацитети, енергетска диверзификација и инвестиции во логистика за намалување на увозната зависност.
- Регулаторни и конкурентски политики: заштита од монополски практики кои можат да ги зголемат маржите и цените.
Инфлацијата во нашата држава е резултат од сложено сплетување на глобални и домашни фактори. Најпогодени се храната, енергијата, транспортот и услугите со висок удел труд. За 2026 година најреално е сценарио со умерена инфлација ако глобалните цени се стабилизираат и ако монетарните и фискалните политики останат внимателни. Комбинација од монетарни, фискални и структурни мерки е потребна за трајно намалување на инфлаторните притисоци и за заштита на најранливите категории од населението.
